Türkiye'de vergi mükellefi olmak: 183 gün kuralı ve yerleşme

Yirmi yıllık yurt dışı gelir istisnasının ön şartı Türkiye'de yerleşmiş sayılmak. Aynı kavram, istemeden Türkiye mükellefi olma riskinin de kaynağı.

Yani bu tanım iki yönlü çalışıyor: bir grup insan onu sağlamaya çalışıyor, bir grup insan ondan kaçınmaya. İkisi de aynı maddeye bakıyor.

İki ölçüt

GVK madde 4 uyarınca iki durumdan biri gerçekleşirse kişi Türkiye'de yerleşmiş sayılıyor:

İkametgâhı Türkiye'de bulunmak.

Bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturmak. Geçici ayrılmalar Türkiye'de oturma süresini kesmiyor.

İkisi alternatif, kümülatif değil. Birinin gerçekleşmesi yeterli.

Sonucu: tam mükellefiyet

Türkiye'de yerleşmiş sayılanlar tam mükellef oluyor ve GVK madde 3 uyarınca hem yurt içinde hem yurt dışında elde ettikleri tüm gelirler üzerinden Türkiye'de vergilendiriliyor.

Yerleşmiş sayılmayanlar ise madde 6 uyarınca dar mükellef kabul ediliyor ve yalnızca Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendiriliyor.

İşte 20/D istisnası tam da bu noktada devreye giriyor: tam mükellef olan ancak şartları taşıyan kişilerin yurt dışı gelirlerini yirmi yıl istisna tutuyor.

183 gün kuralı ve "devamlı olarak"

Altı aylık süre pratikte 183 gün olarak uygulanıyor. Kişinin Türkiye'de ikametgâhı olmasa bile, bir takvim yılı içinde Türkiye'de kaldığı süre 183 günü aşarsa tam mükellef kabul edilmesi için yeterli görülüyor.

"Devamlı olarak" ifadesi kesintisiz kalmayı gerektirmiyor. Türkiye'den geçici olarak yapılan ayrılmalar devamlılık şartını ortadan kaldırmıyor. Yani yıl içinde birkaç kez yurt dışına çıkmak gün sayımını sıfırlamıyor.

Sayım takvim yılı bazlı. 1 Ocak'ta başlıyor, 31 Aralık'ta bitiyor. Aralık'ta gelip Mart'a kadar kalan biri, iki farklı takvim yılına dağılmış gün biriktiriyor.

İkametgâh neyi yaratır

Bu, gün sayımından daha kaygan bir kavram ve sınır durumlarının çoğu burada çıkıyor.

İkametgâh yaratmayanlar: Mülk sahibi olmak, tatile gelmek, yurt dışındaki asıl hayat devam ederken Türkiye'de kiracı olmak. Türk hukukunda yalnızca kalıcı yerleşme niyetiyle sürdürülen fiziksel varlık ikametgâh sayılıyor.

İkametgâh yaratabilecekler: Muhtarlıkta kayıtlı adres, çocukların Türk okullarına kayıtlı olması, aktif SGK kaydı, yılda 183 günden fazla Türkiye'de kalmak.

Buradaki tuzak şu: yılın dört ayını Türkiye'de geçiren mevsimlik bir gurbetçi 183 gün eşiğini aşmıyor olabilir, ancak yıl boyu aktif tutulan bir muhtarlık adresi tek başına ikametgâh sayılabiliyor.

Yani gün sayısına bakıp rahatlamak yeterli değil. Kayıtlarınıza da bakmanız gerekiyor.

20/D için ne anlama geliyor

İstisna iki katmanlı bir test içeriyor ve ikisi de bu tanıma dayanıyor.

Birinci katman, bugün: Türkiye'de yerleşmiş sayılmanız gerekiyor. Yani yukarıdaki iki ölçütten birini karşılamalısınız.

İkinci katman, geçmiş: Yerleşmeden önceki son üç takvim yılında Türkiye'de ikametgâhınızın ve vergi mükellefiyetinizin bulunmaması gerekiyor.

Üç takvim yılı, 1 Ocak'tan 31 Aralık'a kadar süren üç tam dönem. Herhangi bir tarihten geriye sayılan otuz altı aylık kayan bir pencere değil. 2027 için dönüş hedefleniyorsa 2024, 2025 ve 2026'nın tamamı temiz olmalı.

Kritik nüans: dar mükellefiyet diskalifiye etmiyor

Geçmiş şartındaki "vergi mükellefiyeti bulunmaması" ifadesi, tam mükellefiyeti kastediyor.

Yurt dışında yaşarken İstanbul'daki dairesini kiraya verip dar mükellef sıfatıyla beyanname veren biri bu şarttan diskalifiye olmuyor. Bu tek ayrım, uygulamadaki sınır durumlarının önemli bir kısmını çözüyor.

Yine de her dosyanın kayıt geçmişi farklı. Muhtarlık kaydı, SGK durumu ve geçmiş beyannameler birlikte incelenmeden kesin cevap verilemiyor.

Yerleşimi planlarken

Yerleşim tarihi, istisna başvurusunun hangi takvim yılına ait olacağını belirliyor. Başvuru ise o yılın sonuna kadar yapılmak zorunda, yılın son iki ayında yerleşenler için Şubat sonuna kadar.

Bu yüzden yerleşimi yıl sonuna sıkıştırmak riskli. Yerleşimi yılın ilk üç çeyreğine denk getirmek, başvuru için rahat bir pencere bırakıyor.